Photo Credit: Alvaro-Moya-Riffo

Y Her

Bydd pawb sydd wedi teithio ar awyren yn sylweddoli pa mor bwysig yw'r gwynt wrth hedfan: Mae'r gwynt yn effeithio ar y llwybrau teithio mae awyrennau yn eu dilyn, yr amser mae'r daith yn ei chymryd a swm y tanwydd mae ei angen ar awyrennau.

Mae symudiad yr awyr yr un mor bwysig ar gyfer ehediad adar p'un a ydynt yn hedfan ar ehediadau beunyddiol, ehediadau mudo blynyddol neu'n dewis lleoliad i adeiladu nyth.  Mae dealltwriaeth o effeithiau niferus patrymau newidiol yr awyr ar adar yn hynod bwysig ac mae'r maes hwn yn her i'w astudio: Mae'r awyr yn anweledig ac nid yw bron byth yn llonydd.

Y Dull

Mae technegau a ddatblygwyd yn ddiweddar wedi caniatáu i'r tîm fapio symudiad yr awyr ar raddfa fanwl iawn ac amcangyfrif yr amodau penodol sy'n effeithio ar adar wrth iddynt hedfan dros gaeau neu ar hyd clogwyni. Ar yr un pryd, gellir cofnodi llwybrau hedfan er mwyn ail-greu pob tro yn yr ehediad. Mae hyn yn helpu'r tîm i ddysgu am fathau o ymddygiad sydd wedi esblygu dros filiynau o flynyddoedd, ac mae'n cynyddu dealltwriaeth o'r ffordd mae adar yn ymateb (neu beidio ag ymateb) i strwythurau newydd megis adeiladau ac isadeiledd, sy'n gallu peri heriau, bygythiadau neu gyfleoedd i anifeiliaid sy'n hedfan.

Gan weithio gyda Dr Sergio Lambertucci a'i dîm yn yr Ariannin, defnyddiodd Dr Emily Shepard a'i chydweithwyr dagiau electronig i ail-greu symudiadau graddfa fanwl condoriaid yr Andes. Mae'r tagiau, a ddyluniwyd gan Dr Mark Holton (Prifysgol Abertawe), yn cofnodi data 40 gwaith yr eiliad, gan gofnodi pob curiad yr adenydd a'r cyfeiriad a gymerir gan yr adar wrth iddynt gylchdroi mewn tynfeydd thermol neu ddringo mewn aer sydd wedi'i wyro i fyny gan yr Andes.

Mae gwaith damcaniaethol yn awgrymu bod yr adar hyn yn colli uchder hyd oed wrth guro eu hadenydd oherwydd lled eu hadenydd sy'n 3m.  Mae condoriaid wedi esblygu i fod yn arbenigwyr cadw egni drwy ddod o hyd i ffynonellau aer esgynnol heb fod angen iddynt guro adenydd.

Oherwydd anawsterau o ran trosglwyddo data dros y ffôn neu drwy rwydwaith lloerenni, dyluniwyd system newydd i gasglu'r tagiau o'r condoriaid wrth iddynt glwydo a hysbysu'r tîm am eu lleoliad.  Oherwydd prinder ffyrdd ym Mhatagonia, golygai hyn farchogaeth am gannoedd o filltiroedd, cerdded drwy eira, rhydio afonydd a throedio drwy ludw folcanig i gasglu'r tagiau o rywogaeth sy'n gallu teithio 300 km mewn dydd yn hawdd a chysgu mewn clwyd gwahanol bob nos.

Yr Effaith

Dangosodd canfyddiadau'r tîm ynghylch condoriaid yr Andes, a ddisgrifiwyd mewn papur diweddar, pa mor fedrus yw'r adar hyn wrth ddod o hyd i gerrynt aer esgynnol, gan dreulio 1% yn unig o'u hamser hedfan yn curo eu hadenydd.  Cofnodwyd ehediad un aderyn a oedd wedi teithio dros 100 milltir heb guro ei adenydd unwaith.

Gallai eu gwaith ddarparu gwybodaeth amhrisiadwy wrth gynllunio llwybrau hedfan cerbydau awyrol di-beilot a dronau mewn tirweddau trefol.  Yn debyg i adar, mae hyrddiau a chynnwrf awyr yn effeithio ar y rhain yn llawer mwy nag ar awyrennau mwy. Mae hedfan yn isel, yn agos at y tir ac adeiladau, yn her, oherwydd nad yw systemau rheoli hedfan wedi'u datblygu i ymdopi ag amgylcheddau trefol cymhleth.

Gallai deall lle mae adar môr yn nythu fod yn bwysig ar gyfer penderfyniadau rheoli, gan alluogi pobl i ragfynegi i ba ardaloedd y gall rhywogaethau ddychwelyd. Mae hyn yn berthnasol i'r rhywogaethau niferus y gwelwyd cwymp dramatig yn eu niferoedd yn ystod y ganrif ddiwethaf.

Athro Emily Shepard

Cwrdd â'r Arweinydd Ymchwil

Athro Emily Shepard

gwybodaeth bellach

Nodau Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig (CU)

Themâu Ymchwil Prifysgol Abertawe