Mae ymchwilwyr wedi darganfod bod microglia – prif gelloedd imiwnedd yr ymennydd – yn chwarae rhan hanfodol wrth gynnal sefydlogrwydd rhwydweithiau niwronau mewn clefyd Alzheimer. Yn hollbwysig, mae hyn yn awgrymu y gallai triniaethau sy'n atal y celloedd hyn yn ddiwahân fod yn wrthgynhyrchiol.
Mae Dr James Murray, o Ysgol Feddygaeth Prifysgol Abertawe, yn rhan o'r tîm ymchwil y mae ei ganfyddiadau newydd gael eu cyhoeddi yn y cyfnodolyn Brain.
Fel arfer, ystyrir bod microglia yn ysgogi'r llid a welir mewn clefyd Alzheimer, ac mae sawl triniaeth arbrofol yn ceisio lleihau eu nifer neu eu gweithgarwch.
Yn yr astudiaeth hon, dan arweiniad tîm yng Ngholeg y Drindod Dulyn, cafodd llygod eu trin â chyffur o'r enw GW2580, sy'n blocio derbynnydd o'r enw CSF1R ac yn lleihau niferoedd microglia. Llwyddodd y driniaeth i amddiffyn cysylltiadau rhwng niwronau yn rhannol, ond ni wellodd y cof, a chynyddodd weithgarwch trydanol annormal, tebyg i epilepsi, yn yr ymennydd.
Mae'r canlyniadau'n awgrymu bod microglia hefyd yn gwneud rhywfaint o waith cadw trefn sy'n ddefnyddiol yn yr ymennydd afiach, ac y gallai cael gwared arnynt yn gyfan gwbl achosi problemau ynddo'i hun.
Mae gwreiddiau'r gwaith mewn ysgoloriaeth ymchwil PhD o bron deng mlynedd yn ôl. Yn 2016, dyfarnwyd Ysgoloriaeth Ôl-raddedig Llywodraeth Iwerddon i Dr Murray, a oedd yn gweithio ar y pryd yn Ysgol Biocemeg ac Imiwnoleg Coleg y Drindod Dulyn, a'r Athro Colm Cunningham gan Gyngor Ymchwil Iwerddon i ariannu PhD ar gyfer Sadia Islam, i archwilio sut mae signalau CSF1R yn effeithio ar ymddygiad microglia. Gwnaeth Dr Islam lawer o'r gwaith labordy cynnar ar ataliad CSF1R yn yr un model llygoden APP/PS1 a ddefnyddiwyd yn y papur hwn ac mae'n gyd-awdur ar yr astudiaeth.
Aethpwyd â'r gwaith cynnar hwnnw ymhellach yn ddiweddarach gan ymchwilydd arall o'r Drindod, Hugh Delaney, a ychwanegodd recordiadau manwl o weithgarwch trydanol yr ymennydd a chanfod yr effaith ar or-gynhyrfedd rhwydwaith sy'n brif ganfyddiad y papur.
Meddai Dr Murray: “Gwnaeth Sadia a mi weithio ar hyn gyda Colm Cunningham pan oeddwn i yn y Drindod, gan archwilio sut mae atal CSF1R yn newid ymddygiad microglia. Mae'n braf gweld y prosiect hwnnw'n dwyn ffrwyth fel papur, er fy mod i wedi symud i Abertawe erbyn iddo gael ei orffen."
“Mae'r prif ganfyddiad, sef y gall lleihau microglia wneud gweithgarwch yr ymennydd yn llai sefydlog yn hytrach nag yn fwy, yn rhybudd defnyddiol ar gyfer datblygu triniaethau sy'n targedu'r celloedd hyn.Nid yw mor syml â lleihau niferoedd microglia i wella canlyniadau i bobl â chlefyd Alzheimer.”
Mae'r astudiaeth yn arbennig o arwyddocaol oherwydd bod therapïau a gynlluniwyd i newid gweithgarwch microglial yn cael eu harchwilio ar hyn o bryd fel triniaethau posibl ar gyfer clefyd Alzheimer. Dywed yr ymchwilwyr nad yw'r canfyddiadau'n diystyru hyn, ond maen nhw'n awgrymu y bydd angen i unrhyw driniaeth o'r fath wahanu ochr niweidiol, lidiol gweithgarwch microglial oddi wrth y rolau mwy amddiffynnol, cynnal a chadw, yr ymddengys fod y celloedd hyn hefyd yn ei chwarae.
Mae Dr Murray wedi parhau i gydweithio â chydweithwyr yng Ngholeg y Drindod Dulyn ers symud i Brifysgol Abertawe.