Aelod o staff Prifysgol Abertawe'n taflu goleuni ar fywydau cudd gyda Mencap

Mae Teresa Hillier, Uwch-gynorthwyydd Gweinyddol gyda Choleg y Gwyddorau Dynol ac Iechyd ym Mhrifysgol Abertawe,yn gweithio gyda Mencap, y sefydliad blaenllaw sy'n eirioli dros bobl ag anableddau dysgu, ar brosiect newydd sydd รข'r nod o ddathlu treftadaeth pobl ag anableddau dysgu yng Nghymru.

Teresa Hillier`Clywed y Cyn-cuddiedig’ yw enw prosiect sydd wedi derbyn £292,900 gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri. Mae'n cofnodi atgofion cudd, sy'n boenus yn aml, gyn breswylwyr a staff chwech o ysbytai preswyl hirdymor Cymru a gafodd eu cau yn 2006.

Meddai Teresa: "Yn ogystal â gweithio i'r Brifysgol, rwy'n gwneud ymchwil gwirfoddol i Mencap ac mae gen i rôl gyflogedig gyda'r sefydli\d hefyd, sef cydlynydd gwirfoddolwyr - yn benodol i'r prosiect 'Clywed y Cyn-cuddiedig'.

"Cyn i mi gael fy nghyflogi gan Mencap, bûm yn gwirfoddoli iddyn nhw gan fy mod yn ymddiddori yn hanes anabledd, yn benodol rôl y sector gwirfoddol ym mywydau pobl ag anableddau."

Mae'r prosiect yn gweithio gyda chwe amgueddfa ar draws Cymru a fydd yn cynnal arddangosfeydd yn seiliedig ar atgofion a gofnodwyd a'r ymchwil a wnaed. Ar hyn o bryd, mae Amgueddfa Abertawe yn cynnal arddangosfa am Gastell Hensol.

Roedd Hensol, sydd ym Mro Morgannwg, yn cael ei ddefnyddio fel ysbyty preswyl hirdymor rhwng 1927 a 2003. Mae'r arddangosfa'n cynnwys lluniau nad ydynt yn cael eu gweld yn aml a dynnwyd gan y ffotograffydd enwog, Jürgen Schaderberg  ym 1967 ac maent yn amrywio o rai sy'n syfrdanu i rai sy'n procio'r meddwl ac yn cynhyrfu. Maent yn canolbwyntio ar wynebau a phersonoliaethau unigol mewn cyfnod pan oedd pobl ag anableddau dysgu yn anweledig, wedi'u cau mewn ysbytai â waliau uchel a'u cuddio am flynyddoedd.

Meddai Teresa: "Mae'r arddangosfa yn Amgueddfa Abertawe, sy'n para tan 1 Mawrth, wedi cael ymateb da iawn. Yn ogystal â phobl yn galw i mewn ar hap, cafwyd llawer o ymweliadau cynlluniedig gan bobl sy'n gweithio'n uniongyrchol gydag oedolion ag anableddau dysgu a phobl a oedd yn byw ger Hensol.

"Mae'r arddangosfa'n rhyngweithiol iawn ac yn llawn ymchwil a gwybodaeth hanesyddol. Rydym bellach yn rhoi sylw i Ysbyty Dewi Sant ac yn gwahodd pobl sydd â chysylltiadau â'r ysbyty i gysylltu â ni."

Bydd Mencap yn gweithio mewn partneriaeth ag Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan lle caiff arddangosfa barhaol ei chreu fel y bydd gwybodaeth am ysbytai preswyl hirdymor Cymru ar gael ac yn hygyrch i'r cyhoedd, gan wella dealltwriaeth o ran o gymdeithas Cymru a oedd yn cael ei thangynrychioli gynt.

Meddai Teresa: "Y gobaith yw y bydd yr arddangosfeydd grymus hyn yn herio canfyddiadau am oedolion ag anabledd dysgu."

Bydd Teresa yn datblygu ei hymchwil yn y maes pwysig hwn ymhellach yn y flwyddyn academaidd nesaf ac mae ganddi gynlluniau i ddechrau gradd Meistr ymchwil yng Ngholeg y Celfyddydau a’r Dyniaethau ym Mhrifysgol Abertawe. Meddai: "Hoffwn i adeiladu ar yr ymchwil rwyf wedi'i gwneud eisoes ac astudio twf y sector gwirfoddol ac elusennau anabledd ers y 1950au gan olrhain datblygiad sylweddol y sector o ddechreuad bach i'w statws fel 'trydydd sector'.