Llyfr newydd yn amlygu rôl Cymru wrth helpu ailadeiladu bywydau tair menyw a oroesodd yr Holocost ar ôl y rhyfel

Llyfr newydd gan ymchwilydd ym Mhrifysgol Abertawe, yr Athro Frances Rapport, sy'n olrhain hanes tair menyw a oroesodd yr Holocost, ac yn dweud sut daethant i fyw yng Nghymru ar ôl y rhyfel.

Fragments1Cynhelir lansiad 'Fragments: Transcribing the Holocaust', a gyhoeddir gan Lyfrau Hafan, ddydd Mercher 16 Hydref yn y Senedd ym Mae Caerdydd.  Noddir y lansiad gan Julie Morgan, Aelod Cynulliad Gogledd Caerdydd.

Mae awdur y llyfr, yr Athro Frances Rapport o Gaerdydd, yn Athro Ymchwil Iechyd Ansoddol yn Sefydliad Gwyddor Bywyd y Coleg Meddygaeth ym Mhrifysgol Abertawe.

Mae'r llyfr clawr papur 100 tudalen yn ganlyniad gwaith saith mlynedd. Mae'n adrodd hanesion anhygoel bywydau tair menyw a oroesodd yr Holocost, sef Anka Bergman, a hunodd yn 96 oed ym mis Gorffennaf 2013, Terry Farago, 86 oed, ac Edith Salter, a fu farw yn 91 oed yn 2011.

Roedd y tair menyw wedi goroesi'r Holocost, a chawsant eu carcharu mewn  gwersylloedd-garchar, gan gynnwys Auschwitz-Birkenau. Collasant y rhan fwyaf o aelodau eu teuluoedd yn ystod y rhyfel, ac er gwaethaf eu hamgylchiadau gwahanol, daeth ffawd â'r tair ohonynt i Gaerdydd lle buont yn ymgartrefu.

Fragments2Meddai'r Athro Frances Rapport: "Mae'r llyfr hwn yn dathlu bywydau'r tair menyw anhygoel hyn, a thrwy arbrofi llenyddol a thrawsnewid barddonol, mae'n datgelu straeon unigol y tair - eu colled, eu loes, a'u gobaith." 

Dywedodd Julie Morgan, Aelod Cynulliad Gogledd Caerdydd: "Braint yw noddi'r digwyddiad unigryw hwn, sy'n amlygu profiadau'r tair menyw nodedig hyn, a ddaeth, trwy hap a damwain, i fyw yng Nghymru."

Y catalydd am y llyfr oedd profiad gafodd yr Athro Rapport yn 2006 yn ystod sgwrs a gafodd â'i mam mewn bwyty, yn trafod Anka Bergman.

Anka BergmanDaeth dyn arall oedd yn bwyta yn yr un lle, ac a oedd wedi bod yn gwrando ar eu sgwrs am fywyd Anka yn y gwersylloedd-garchar, draw atynt a phrotestio am eu sgwrs. "Does gennych chi ddim hawl i siarad fel 'na yn gyhoeddus." "Beth ydych chi'n gwybod am yr Holocost? 'Chi'n gwybod dim am yr Holocost. Sut allwch chi?" Ac wedyn brasgamodd allan o'r bwyty, gwyddgamodd yn ôl ac ymlaen y tu allan i'r ffenest gan roi saliwt Natsïaidd, a chan ddweud “Heil Hitler, Heil Hitler".

"Doeddwn i erioed wedi bwriadu ysgrifennu llyfr am yr Holocost," meddai'r Athro Rapport. 

"Ond roeddwn i'n methu cael y dyn hwn allan o'm pen. Roedd y digwyddiad wedi codi cwestiynau - oes gyda ni hawl i drafod pethau nad oes gyda ni brofiad ohonynt, ac a ddylid mynegi'r materion hyn ar goedd? 

Terry Farago"Wrth fyfyrio yn nes ymlaen ar yr hyn a ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, penderfynais ddefnyddio gwawd y dyn, a thrwy f'ymchwil fy hun gosod tystiolaeth Anka, ac efallai tystiolaeth pobl eraill yn debyg iddi oedd wedi profi bywyd yn y gwersylloedd, ar bapur er mwyn rhoi i'r straeon hyn y dilyniant a'r parhauster y maent yn eu haeddu."

Mae gan y llyfr Ragair gan yr Athro Arthur W Rank o Adran Cymdeithaseg Prifysgol Calgary, a diweddglo gan Greville Janner, Cwnsler y Frenhines - yr Arglwydd Janner o Braunstone - sydd yn wleidydd Llafur Prydeinig, yn gyfreithiwr, ac yn awdur.

Meddai Frances Rapport: "Dylai Cymru ddathlu'r ffaith yr oedd wedi cefnogi'r menywod hyn a chaniatáu iddynt gychwyn bywyd newydd ar ôl y rhyfel.

"I'r gwaith hwn fod o werth parhaol, rhaid i'r trawsgrifiadau barddonol hyn, sy'n adlewyrchu cefndir diwylliannol y siaradwyr, fod yn rhan o archif am yr Holocost sy'n parhau'n dyst i'r digwyddiadau, er gwaetha'r ymdrechion cyson i'w gwadu."

Edith SalterFragments: Transcribing the Holocaust, gan Frances Rapport gydag Anka Bergman, Terry Farago ac Edith Salter (gan Lyfrau Hafan, a'r pris fydd £10.99, neu Kindle ebook £3.87). Gwelwch http://www.amazon.co.uk/dp/0956947395 neu http://www.amazon.co.uk/dp/B00FZ61QXO.

Gwelwch lluniau ar Flickr yma.