Trysorau o long ryfel y Mary Rose i'w gweld am y tro cyntaf yn Abertawe.

Bydd eitemau o'r llong ryfel, y Mary Rose, balchder llynges Harri VIII, i'w gweld yn Oriel Gelf Glynn Vivian Cyngor Abertawe.

Bydd yr arddangosfa'n dod â hanes hynod ddiddorol y llong ryfel Duduraidd a'i chriw  a gollwyd mewn brwydr ym 1545, yn fyw.

Maent yn cynnwys bwa hir 6 troedfedd a 6 modfedd oedd yn ôl pob tebyg yn perthyn i saethwr elîte oedd ar fwrdd y llong. 

Hefyd mae cist ar gyfer saethau gyda deg o saethau gwreiddiol ac eitemau personol megis siaced y byddai un o'r cannoedd o filwyr a fu farw pan suddodd y llong wedi'i gwisgo.

600 x 448

Llun: Cist ar gyfer saethau

Suddodd y Mary Rose ger Portsmouth - a hynny yng ngŵydd Harri'r VIII - yn ystod brwydr lyngesol yn erbyn Ffrainc. Mae'n hysbys y codwyd y llong ddrylliedig o waelod y môr ym 1982. 

Mae'r eitemau ar fenthyg gan amgueddfa'r Mary Rose yn Portsmouth. Dyma'r tro cyntaf i arteffactau o'r llong gael eu harddangos yn gyhoeddus yng Nghymru.

Gelwir yr arddangosfa, sydd am ddim, yn Mary Rose: People and Purpose. Mae'n agor dydd Gwener, 19 Gorffennaf, 474 o flynyddoedd i'r diwrnod ers i'r llong suddo. Cynhelir yr arddangosfa yn Oriel Gelf drawiadol Glynn Vivian, Abertawe ac mae wedi'i llwyfannu mewn partneriaeth â Phrifysgol Abertawe ac Ymddiriedolaeth y Mary Rose.

600 x 220

Llun: Eitemau gwreiddiol o'r llong; yn yr arddangosfa Glynn Vivian

Yn ogystal ag eitemau gwreiddiol o'r llong, mae'r arddangosfa'n cynnwys penglog risial sy'n atgynhyrchiad go iawn o benglogau capten y saethyddion. 

Argraffwyd y benglog a'r eitemau eraill a oedd yn berthnasol i'r gwaith ymchwil ar ffurf 3D gan arbenigwyr yng Ngholeg Peirianneg Prifysgol Abertawe. Bydd delweddau o fwâu hir pren Tuduraidd sy'n cael eu hastudio gan arbenigwyr yn y brifysgol, hefyd yn cael eu harddangos.

Mae'r brifysgol wedi bod yn gweithio'n agos gydag Ymddiriedolaeth Mary Rose am nifer o flynyddoedd, yn archwilio gweddillion y morwyr a'r arteffactau ar fwrdd y llong, gan daflu goleuni newydd ar fywydau criw llynges Duduraidd.

Un darganfyddiad anhygoel a wnaed yn ddiweddar, yn seiliedig ar waith ymchwil Abertawe, oedd bod criw'r llong yn cynnwys morwyr o darddiad Affricanaidd, ardal Môr y Canoldir a'r Dwyrain Canol. 

Mae'n dangos bod y dynion oedd yn rhan o'r llynges Seisnig yn llawer mwy amrywiol na'r gred flaenorol.

600 x 457

Llun:  Mary Rose

Mae arbenigwyr Prifysgol Abertawe yn cyfrannu mewn ffyrdd amrywiol i arddangosfa Glynn Vivian, i'r gweithgareddau o'i chwmpas ac i'r gwaith ymchwil i'r eitemau sy'n cael eu harddangos.

Mae'r Athro Mary Gagen, o Goleg Gwyddoniaeth Prifysgol Abertawe, yn astudio sampl o'r pren o'r bwa hir i weld beth mae'n ei ddatgelu. Mae Dr Will Bryan, o'r adran ffiseg, yn edrych ar y posibilrwydd o ddadansoddi isotopau o'r un bwa hir i gadarnhau lleoliad daearyddol pren y bwa. 

Mae Dr Catherine Fletcher, arbenigwr ar y cyfnod, yn cynghori ar gefndir hanesyddol y cyfnod pan hwyliodd y llong. 

Bydd yr arddangosfa yn cyd-fynd â gŵyl ledled y DU, sef Being Human Festival, y mae Abertawe yn un o'r hybiau cenedlaethol ar ei chyfer, gyda rhaglen o ddigwyddiadau wedi'u trefnu gan Dr Elaine Canning a'i thîm yn Sefydliad Diwylliannol y brifysgol.

Meddai Dr Nick Owen, o Goleg Peirianneg Prifysgol Abertawe, sydd wedi arwain gwaith y brifysgol ar y Mary Rose, "Mae'r rhain yn drysorau gwirioneddol o'r dyfnderoedd, sy'n dod â byd y Tuduriaid yn fyw.

"Suddon nhw gyda'r llong i waelod y Solent, yng ngŵydd Harri'r VIII. Maent wedi gorwedd yno am bron 500 mlynedd. A nawr maen nhw yma yn Abertawe i'r cyhoedd gael eu gweld. 

"Mae'r Glynn Vivian, a adnewyddwyd yn ddiweddar, yn lleoliad trawiadol. Mae'r arddangosfa hefyd yn atgyfnerthu'r cysylltiadau sydd rhwng Abertawe a Portsmouth, dwy o ddinasoedd morol mwyaf godidog Prydain.  

"Rwyf wedi gwneud gwaith ymchwil gydag Ymddiriedolaeth Mary Rose am bron deng mlynedd. Mae wedi bod yn wych, a daw pethau annisgwyl i'r amlwg, gan daflu mwy o oleuni ar fywydau gwych morwyr Tuduraidd. Mae casgliad y Mary Rose yn drysorfa wirioneddol o waith ymchwil." 

600 x 657

Llun: mae arbenigwyr Abertawe yn astudio sampl o'r pren o'r bwa hir i weld beth mae'n ei ddatgelu.

Meddai Dr Alex Hildred o amgueddfa Mary Rose, "Mae Ymddiriedolaeth Mary Rose wedi bod yn gweithio gyda Phrifysgol Abertawe am bron deng mlynedd, ac mae arddangosfa Oriel Gelf Glynn Vivian yn gyfle gwych i esbonio rhywfaint o'r gwaith maent wedi'i wneud i'r cyhoedd. Mae hefyd yn rhoi cyfle i bobl na all deithio i Portsmouth weld yn agos rai o'r arteffactau Tuduraidd unigryw a ddarganfuwyd o hoff long ryfel Harri'r VIII, y Mary Rose."

Dywedodd Robert Francis-Davies, Aelod Cabinet Cyngor Abertawe dros Fuddsoddi, Adfywio a Thwristiaeth, "Mae heddiw - 19 Gorffennaf - yn nodi 474 o flynyddoedd ers i'r Mary Rose suddo, felly rwy'n falch iawn o gyhoeddi'r arddangosfa newydd hon yn ein horiel gelf ysblennydd sef Oriel Gelf Glynn Vivian.

"Wrth i Abertawe ddathlu ei hanner canmlwyddiant fel dinas, mae'n wych ein bod wedi gallu gweithio gyda Phrifysgol Abertawe ac amgueddfa Mary Rose i ddod â'r eitemau hyn i'w harddangos yn gyhoeddus."

600 x 476

Llun: Oriel Glynn Vivian, Abertawe