Coronafeirws: y diweddaraf

Dr Ruth Callaway

Yn Arfordiroedd Newidiol, caiff y Cymrawd Creadigrwydd gyfle i fod yn rhan o ymchwil morol ac arfordirol arloesol ym Mhrifysgol Abertawe. Meddyliwch Blue Planet - ar garreg y drws, felly ychydig yn llai glas na dyfroedd riffiau cwrel y Caribî, ond efallai y byddwch yn synnu wrth glywed bod riffiau gennym! Gwisgwch bâr o esgidiau glaw a cherddwch allan i Fae Abertawe adeg llanw isel a gwelwch y riffiau tiwb tywod rhyfeddol sy'n cael eu creu gan lyngyr diliau, rhywogaeth a warchodir ledled Ewrop.

Chasing Coasts
Byddaf yn rhoi cyflwyniad i'n hamgylchedd arfordirol amrywiol i'r Cymrawd Creadigrwydd - amgylchedd sy'n hawdd ei gyrraedd wrth gerdded, oherwydd yr amrediad llanw anferth sy'n dadorchuddio rhannau helaeth o wely'r môr am ychydig oriau bob dydd. Bydd y Cymrawd Creadigrwydd yn dysgu sut i ddarllen olion yn y tywod gwlyb a ble i gasglu'r cocos a'r cregyn gleision gorau yng ngwelyau cocos hanesyddol arfordir Gŵyr.

Mae fy ymchwil yn hynod amrywiol. Mae'r brifysgol wedi prynu cwch ymchwil newydd yn ddiweddar, RV Mary Anning, a byddai'r Cymrawd Creadigrwydd yn cael cyfle i fod ymhlith y bobl gyntaf i deithio ynddo. Efallai y byddwn yn mapio gwely'r môr neu'n chwilio'r dŵr am bysgod, neu'n casglu samplau o wely'r môr i ddadansoddi priodweddau'r tywod, neu'n ceisio adnabod creaduriaid microsgopig sy'n byw yng ngwely'r môr neu ar ei arwyneb. Rydym hefyd yn defnyddio'r cwch i arsylwi ar adar neu famaliaid y môr.

Mae fy ymchwil yn seiliedig yn bennaf ar anghenion diwydiannau â chysylltiadau â'r môr, megis porthladdoedd neu gwmnïau ynni morol adnewyddadwy. Am y rheswm hwnnw, mae'n rhaid i mi fod yn hyblyg ac ymateb i'w gofynion. Ar hyn o bryd, rwy'n ymgymryd â phrosiect sy'n asesu pob porthladd yn ne Cymru am rywogaethau goresgynnol, sy'n golygu ymweld â rhai o'r ardaloedd mwyaf diwydiannol yng Nghymru, megis Port Talbot. Ar y llaw arall, rydym hefyd yn cynnal arbrawf yn Freshwater West, un o'r ardaloedd morol glanaf ar hyd arfordir Cymru.

Mae llawer o'n hymchwil yn gofyn am waith dadansoddi yn y labordy. Gall y gwaith hwn gynnwys tasgau digon anniddorol megis sychu a hidlo tywod ond gall hefyd fod yn hynod soffistigedig, megis echdynnu DNA o samplau bach o feinwe. Fy maes arbenigol i yw adnabod infertebratau'r môr o fewn grwpiau o rywogaethau na fydd y rhan fwyaf o bobl erioed wedi clywed amdanynt. Bydd y Cymrawd Creadigrwydd yn cael cyflwyniad i'r byd hwn o fân greaduriaid â'r siapiau a'r ffurfiau bywyd mwyaf rhyfeddol.

Yn y pen draw, caiff fy holl ganlyniadau eu troi'n niferoedd a'u dadansoddi drwy brofi ystadegol.  Efallai nad yw'r broses hon yn ymddangos yn ddeniadol iawn ar yr olwg gyntaf, ond mae'n cynnig cyfle i fynd i'r afael â chysyniad a syniadau trawsnewid y byd naturiol yn feintiau haniaethol.

Er mai gwyddor naturiol yw fy maes arbenigol yn bennaf, rwy'n ymddiddori'n gynyddol yn y gwyddorau cymdeithasol a'r celfyddydau. Nid yw gwybodaeth am wyddor naturiol yn ddigon. Mae'r dadleuon parhaus ynghylch newid yn yr hinsawdd wedi profi nad yw tystiolaeth wyddonol yn ysgogi'r newidiadau cymdeithasol sy'n angenrheidiol i newid ymddygiad sefydledig. Drwy gydol ein blwyddyn o gydweithio, caiff y Cymrawd Creadigrwydd gyfle i greu gwaith a fydd yn ymwneud â'r deialog rhyngddisgyblaethol cynyddol bwysig hwn a chyfrannu ato.