Ymchwil yn cynnig dealltwriaeth newydd o hanes naturiol yr Alban yn yr 17eg Ganrif

Mae archwiliad newydd o hanes naturiol yr Alban cyn y chwyldro diwydiannol yn cynnig dealltwriaeth newydd o newid amgylcheddol ôl-ddiwydiannol yn y wlad.

Scotia Illustrata by Robert Sibbald Cover

 

 

 

 

 

 

 

 

Mewn papur newydd a gyhoeddwyd yn The Royal Society Journal of the History of Science: Notes and Records maeDr Lee Raye o Goleg y Celfyddydau a’r Dyniaethau ym Mhrifysgol Abertawe wedi ail-archwilio adran o'r testun hanes naturiol Lladin Scotia Illustrata gan Robert Sibbald.  Mae'r llyfr gwreiddiol, a ysgrifennwyd gan Sibbald yng Nghaeredin ac a gyhoeddwyd mewn chwe adran yn 1684, yn un o'r llyfrau gwyddoniaeth naturiol cyntaf a argraffwyd erioed. 

Scotia Illustrata

Seiliwyd Scotia Illustrata ar wybodaeth cymorth torfol o ddata a gyflwynwyd i Sibbald gan o leiaf 77 o ohebwyr a enwyd ar draws yr Alban. Mae'r llyfr yn rhestru anifeiliaid yr Alban yn yr 17eg ganrif ac yn cynnwys rhywogaethau biolegol a welwyd gan y bobl leol neu a nodwyd mewn cyfrifon hanesyddol blaenorol am y wlad.

Mae'n cynnwys adrannau ar ddaearyddiaeth, planhigion, anifeiliaid, daeareg ac adnoddau meddygol yr Alban megis perlysiau, a hefyd ceir adran ar y clefydau cyffredin yn y wlad.

Er mai Lladin yw iaith y llyfr gwreiddiol ac nid yw'n adnabyddus heddiw, mae'n bwysig am dri phrif reswm:

  • Cafodd ei gomisiynu gan Siarl yr Ail ac mae'n cynnig cipolwg pwysig ar hanes gwleidyddol yr ail ganrif ar bymtheg.
  • Mae'n disgrifio’r amgylchedd naturiol ym Mhrydain cyn y Chwyldro Diwydiannol.
  • Mae'n rhoi mwy o wybodaeth am hanes gwyddoniaeth a hanes meddygaeth.

Anifeiliaid yr Alban

Scotia Illustrata by Robert Sibbald

Seilir ymchwil newydd Dr Raye ar ei lyfr The Animals of Scotland a gyfieithodd o'r copi Lladin gwreiddiol am y tro cyntaf. Drwy ail-greu cysyniad y testun, mae Dr Raye'n ail-greu anifeiliaid yr Alban yn yr ail ganrif ar bymtheg - gwlad lle nad oes bleiddiau ac eirth yn bodoli rhagor, lle na welwyd afancod a gwernieir ers sawl blwyddyn ond lle mae eryrod yn hela eog yn yr aberoedd o hyd.

Meddai Dr Raye: "Drwy fynd i'r afael â'r llyfr o bersbectif yr 21ain ganrif, mae gennyf ddealltwriaeth newydd o sefyllfa bywyd gwyllt yr 17eg ganrif. Roedd ecosystem yr Alban yn yr 17eg ganrif wedi diogelu rhai rhywogaethau a gollwyd ganrifoedd yn gynt yng Nghymru a Lloegr. Golyga hyn fod Scotia Illustrata yn un o'r ffynonellau gorau ar fywyd gwyllt Prydain cyn y chwyldro diwydiannol. Drwy gymharu sefyllfa byd natur yn Scotia Illustrata â sefyllfa byd natur yr unfed ganrif ar hugain yn yr Alban, neu ym Mhrydain yr unfed ganrif ar hugain yn gyffredinol hyd yn oed, gallwn weld cwmpas llawn popeth a gollwyd ers hynny."