Cyhoeddi Cyfrol Arloesol

Casgliad cyntaf o waith un o feirdd 'coll' Cymru

Y mae’r Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd yn Aberystwyth newydd gyhoeddi Gwaith Hywel Dafi fel rhan o’u cyfres ‘Beirdd yr Uchelwyr’. Golygwyd y gwaith gan Dr A Cynfael Lake sy’n ddarllenydd yn Adran y Gymraeg, Academi Hywel Teifi ym Mhrifysgol Abertawe. Cafodd Dr Lake Gymrodoriaeth Canol Gyrfa gan yr Academi Brydeinig i’w dal yn ystod 2012–13 er mwyn ymgymryd â’r dasg o olygu’r canu.

Hywel Dafi yw’r bardd pwysicaf o’r bymthegfed ganrif, ‘Oes Aur’ yn hanes llenyddiaeth y Gymraeg, nad oedd ei ganu wedi ei olygu a’i gyhoeddi. Y mae’r cyhoeddiad newydd hwn, felly, yn llenwi bwlch amlwg ac yn rhoi sylw i fardd o bwys na chafodd ryw lawer o sylw hyd yn hyn.

Dywedodd yr Athro Dafydd Johnston, Cyfarwyddwr y Ganolfan, "Mae’r golygiad hwn yn ffrwyth ymchwil fanwl o’r safon uchaf ac yn gyfraniad gwerthfawr iawn i gyfres ‘Beirdd yr Uchelwyr’."Y mae Dr Lake wedi golygu canu sawl bardd arall o’r Oesoedd Canol ac y mae’r rhain, fel Gwaith Hywel Dafi, wedi eu cyhoeddi yn yr un gyfres.

Bardd o sir Frycheiniog oedd Hywel Dafi, ac yr oedd yn canu rhwng tua 1440 a 1485. Ar un adeg yn ei fywyd yr oedd yn byw yn Aberhonddu, naill ai yn y fwrdeistref neu yn y cyffiniau. Y mae rhyw gant o’i gerddi wedi eu diogelu ac wedi eu golygu yn Gwaith Hywel Dafi. Cerddi mawl a marwnad i foneddigion sir Frycheiniog yw’r rhan fwyaf, ac yn arwyddocaol, yr oedd y bardd yn perthyn i nifer ohonynt. Ei noddwr pwysicaf oedd Wiliam Herbert o Raglan, gŵr a oedd ar ddeheulaw’r Brenin Edward IV. A barnu wrth dystiolaeth y cerddi a ddiogelwyd, fodd bynnag, aelodau o deulu Tretŵr oedd prif noddwyr Hywel Dafi. Llysfrawd Wiliam Herbert, sef Rhoser Fychan a’i fab Tomas Fychan, a drigai yn y cartref hwnnw. Diogelwyd canran da o’r cerddi gan y bardd yn ei law ei hun yn llawysgrif Peniarth 67. O blith holl feirdd y bymthegfed ganrif, Lewys Glyn Cothi yn unig a gofnododd fwy o’i gerddi ei hun.

Cynhaliodd y Ganolfan Uwchefrydiau gynhadledd yn Aberhonddu yn gynharach eleni ar y thema ‘Brycheiniog a’r Beirdd yn yr Oesoedd Canol’, gan baratoi’r ffordd ar gyfer cyhoeddi Gwaith Hywel Dafi. Rhoddodd Dr A Cynfael Lake bapur ar Hywel Dafi a’i gyswllt â’r sir, a chyfeiriodd sawl siaradwr arall at bwysigrwydd y bardd. O safbwynt tref Aberhonddu, ei gyfansoddiad pwysicaf yw’r cywydd sy’n disgrifio yn fanwl y grog a oedd ar un adeg yn eglwys Sant Ioan. Bu Dr Lake hefyd yn sôn am waith Hywel Dafi yn ystod sesiwn a drefnwyd gan Lenyddiaeth Cymru yng ngŵyl Gymraeg Caerdydd Tafwyl ym mis Gorffennaf eleni.

Manylion cyhoeddi:

Gwaith Hywel Dafi, gol. A Cynfael Lake (Aberystwyth, 2015)

cyfrol 1: tt. xviii + 368; cyfrol 2: viii + 414.