'Dyddiaduron' arloesol yn datgelu bywydau cudd anifeiliaid

Sut byddech yn gwybod a yw eliffant yn cael diwrnod da? Neu arsylwi ar sgiliau albatros wrth ddal môr-lawes gyda'r nos?

Research - slothYn ystod Gŵyl Wyddoniaeth Prydain, a gynhaliwyd ym Mhrifysgol Abertawe ym mis Medi, datgelodd yr Athro Rory Wilson o Brifysgol Abertawe gyfrinachau byd anifeiliaid, gan gynnwys arferion plymio pengwiniaid, dulliau hela'r albatros a chyflyrau emosiynol eliffantod.

"Y broblem gydag anifeiliaid yw ein bod yn aml eisiau gwybod pethau amdanyn nhw nad ydyn nhw eisiau eu dweud wrthym ni, neu nad yw'n hawdd eu darganfod. Yr unig ffordd i ddatrys hyn yw gosod rhywbeth ar yr anifail a fydd yn aros arno", meddai'r Athro Wilson.

Roedd ei waith yn bosibl drwy sglodyn electronig bach a ddatblygwyd gan ei dîm yn benodol i arsylwi ar anifeiliaid yn ystod eu horiau preifat. Mae'r sglodyn hwn yn cynnwys mesuryddion cyflymu, magnetomedrau, synwyryddion pwysedd, tymheredd a golau - sy'n cynnig cipolwg unigryw ar fywyd anifail.

Research - chipYn y bôn, mae'r tag yn gwneud yn union yr un peth â'n ffonau clyfar neu ein synwyryddion ffitrwydd, esboniodd yr Athro Wilson, sef olrhain a chofnodi safle a symudiadau'r un sy'n ei wisgo. "Nofel wedi'i hysgrifennu gan anifail yw hon. Mae'n gyffrous iawn agor y nofel honno am y tro cyntaf a'i darllen cyn neb arall.

Hyd yn hyn, mae'r grŵp yn Abertawe wedi croniclo bywydau mwy na 1000 o anifeiliaid a 100 o rywogaethau gwahanol, gan gynnwys pengwiniaid, tsitaod, diogod, albatrosiaid, eliffantod, mulfrain a llewpardiaid.

"Mae ein dealltwriaeth bresennol o ymddygiad anifeiliaid yn seiliedig ar ein syniadau ni o alluoedd anifeiliaid a'r hyn rydym yn eu gweld yn ei wneud," meddai'r Athro Wilson, gan awgrymu byd o ymddygiad cudd.

Er enghraifft; "rydym yn gweld eliffantod môr fel talpiau mawr o floneg ar y traeth ond, mewn gwirionedd, maen nhw'n troi'n ddawnswyr bale hyfryd yn y môr."

Research - penguinDywedodd yr Athro Wilson mai ymdrech tîm oedd y fenter gyfan. Mae ei grŵp yn cynnwys academyddion, ymchwilwyr ôl-ddoethurol a myfyrwyr sy'n treulio misoedd yn pori'r drwy'r holl ddata a gasglwyd gan y tagiau.

Wrth arddangos canlyniadau tag a osodwyd ar bengwin yn Yr Ariannin, dywedodd fod y pengwin yn ffefryn personol ganddo; mae'n dal i ddadansoddi data'r adar hyn ei hun. Trwy edrych ar y sgrin enfawr yn labordy'r Athro Wilson a chlosio at rannau penodol o'r data a gofnodwyd gan y tag, roeddem yn gallu gweld camau unigol a churiadau asgell y pengwin.

Mae newid yn y symudiad a gostyngiad yn y tymheredd yn nodi'r union eiliad pan blymiodd yr aderyn i'r dŵr. Ar ôl sawl cilomedr o nofio, mae ffrwydrad o symudiad ar y graffiau'n nodi arferion glanhau'r pengwin, gan ddangos sut byddai'n rholio yn y dŵr gan rwbio un asgell ac wedyn y llall.

Wrth arsylwi ymhellach, datgelwyd ei arferion plymio a hela; byddai'r pengwin yn gleidio i wyneb y dŵr ac wedyn plymio i lawr yn sydyn eto, a symudiadau ei ben yn nodi ei fod wedi dal rhywbeth.

"Daeth ein darganfyddiad mwyaf syfrdanol o albatrosiaid crwydrol."

Aeth ymlaen i ddweud mai'r consensws arferol oedd bod yr adar hyn yn hedfan pellteroedd anferth yn chwilio am fôr-lewys i’w bwyta, oherwydd na fyddai adar mor fawr yn gallu dal môr-lewys byw.

Research - albatross"Gwelsom y byddai'r albatros crwydrol yn nofio'n barhaus mewn cylchoedd gwyllt gyda'r nos am gyfnodau o 40 eiliad hyd at saith awr, ac yna, yn sydyn, byddent yn bwyta." I ddechrau, roedd y grŵp wedi'i ddrysu gan yr ymddygiad hwn nas gwelwyd o'r blaen ond, yn y diwedd, daethant i sylweddoli bod yr adar, mewn gwirionedd, yn denu'r môr-lewys i'w marwolaeth.

"Yr hyn maen nhw'n ei wneud yn ein tyb ni yw nofio, pan fydd hi'n dywyll iawn mewn rhannau o'r cefnfor, i gynhyrfu plancton bio-ymoleuol gan achosi tywyn llachar. Wedi'u denu fel gwyfynod i fflam, bydd y môr-lewys yn nofio tuag at y golau ac yn cael eu bwyta," meddai'r Athro Wilson.
"Mae hynny'n glyfar iawn. Mae'n un o'r eiliadau hynny pan fyddwch yn troi tudalennau'r llyfr ac yn meddwl: Beth?!"

Mae synwyryddion y tag mor sensitif y gallant ganfod yn hawdd ymddygiad efallai na fyddai pobl yn sylwi arno - gan hyd yn oed gynnig mewnwelediad i gyflwr emosiynol anifeiliaid.

Research - leopardMeddyliwch am y ffordd mae pobl yn cerdded. Os yw rhywun yn hapus, gall hyn fod yn amlwg yn ei ymddygiad corfforol - dywedir yn aml bod rhywun yn "sionc ei gam".

I weld a yw'r math hwn o ffenomenon yn bodoli mewn anifeiliaid hefyd, aeth tîm yr Athro Wilson ati i ddadansoddi symudiadau cerdded eliffantod mewn sw.

Sylwyd y byddai eliffant yn cerdded mewn modd penodol wrth gerdded tuag at rywbeth roedd yn ei hoffi, fel pwll o laid neu wellt. Ar y llaw arall, pan orfodwyd yr un eliffant i gerdded i ffwrdd o rywbeth roedd yn ei hoffi, gan fatriarch drech, byddai'n cerdded mewn modd gwahanol.

Dywedodd yr Athro Wilson ei fod yn gobeithio defnyddio'r egwyddor gydag eliffantod gwyllt yn Affrica, a allai arddangos arwyddion gofid, yn enwedig mewn lleoliadau penodol, oherwydd profiad blaenorol o ardaloedd rhyfel. "Mae'r goblygiadau ar gyfer deall cyflwr a gofid mewn anifeiliaid yn enfawr.

"Yr amcan terfynol y mi yw rhagfynegi ymddygiad anifeiliaid. Byddai'n hyfryd gallu dweud bod y pengwin hwwnw’n mynd i droi i'r chwith, aros am seibiant o 12 munud ac wedyn neidio i'r dŵr.

"Mae llwyddiant wrth ragfynegi ymddygiad anifeiliaid a symudiadau anifeiliaid yn ddibynnol ar eich dealltwriaeth o'r rheolau sy'n sail i'w hymddygiad."