Cofio'r rhai a gollwyd

War MemorialMae'r Athro Rhys Williams o'r Coleg Meddygaeth wedi ymwneud yn agos ag ailgysegru plac coflech ryfel ar Gampws Singleton. Yn ystod gwaith ailwampio Tŷ Fulton, tynnwyd y plac ac anfonwyd i Archifau Richard Burton i'w gadw'n ddiogel. Ymwelodd yr Athro Williams â'r Swyddfa Cyn-fyfyrwyr yn ddiweddar i adrodd hanes un o'r dynion a enwir ar y plac a'i stori bersonol.

Dechreua Rhys, "Ychydig cyn i fy nhad farw, es i ag ef i Dŷ Fulton i weld y goflech ryfel, gan ddangos enw (yr ail ar y rhestr) ei ffrind gorau o'r ysgol, sef Reginald O. Clee, a aeth ar goll, ac y tybir iddo gael ei ladd, ym mis Gorffennaf 1944.  Roedd deigryn yn ei lygad.  Ni sylwodd fod gan y Brifysgol gofeb i'w ffrind gorau.  Ond roedd cofeb, iddo ef ac eraill a fu farw gyda Reg yn yr un rhyfel.

"Dyma stori ail-leoli'r plac a'i ailgysegru, ar 11 Tachwedd eleni, er cof am Reg Clee, a'r 27 o fyfyrwyr eraill o Goleg Prifysgol Cymru, Abertawe (fel yr oedd bryd hynny) a fu farw yn rhyfel 1939-45 hefyd, ac ni ddylid eu hanghofio fyth.

Reg Clee“Roedd Reg Clee fel aelod o'r teulu i ni, er y lladdwyd pedair blynedd cyn i mi gael fy ngeni.  Roedd fy rhieni'n siarad amdano'n aml, am mai ef oedd ffrind gorau fy nhad, ond ar ben hynny aeth i'r un ysgol (Ysgol Ramadeg Tregŵyr) ar yr un pryd â fy mam.  Ei dad oedd pennaeth Ysgol Iau Pontlliw.  Aeth Reg i'r Coleg ym 1937, ac enillodd radd BSc ym 1940.  Yna ymunodd â'r Awyrlu Brenhinol (RAF) fel peilot mosgito, ac aeth ar goll, heb i'w gorff gael ei ddarganfod fyth, ar ôl i'w awyren fynd ar goll yng ngogledd Canolforol Corsica ar 27 Gorffennaf 1944.  Dyma lun o Reg pan gafodd ei adenydd.”

 

 

Mae'r rhestr lawn o'r rhai a gollwyd, gyda'r flwyddyn y dechreuont yn y Coleg a'r wybodaeth amdanynt yng nghofnodion y Coleg, fel a ganlyn:

William Clayton (dechreuodd yn y Coleg ym 1929) - lladdwyd mewn brwydr gyda'r RAF ar 9 Mehefin 1942;

Reginald Owen Clee (1937) - lladdwyd mewn brwydr gyda'r RAF;

David Ivor Evans (1935) - wedi marw (mewn brwydr);

Merfyn Daniel Evans (1929) - lladdwyd mewn brwydr gyda'r RAF, 9 Mehefin 1942;

Peter Griffiths (1941) - lladdwyd gan fom hedegog yn Llundain, 1944;

William Leonard Henley (1941) - lladdwyd mewn brwydr, Chwefror 1945;

Arthur William Gilbert Hooper (1931) - bu farw fel carcharor rhyfel yn Siapan;

Desmond Jenner (1940) - lladdwyd mewn brwydr, 1943;

Lewis Wyndham Jones (1939) - lladdwyd mewn brwydr gyda'r RAF (damwain awyren, 15 Mai 1943);

Sealand David Jones (1934) - lladdwyd mewn damwain awyren - RAF, Mawrth 1942;

Ernest Philip Lewis (1933) - saethwyd a bu farw wrth gyflawni'i ddyletswyddau yn Danzig, 8 Awst 1944;

Ieuan Anthony Morgan (1939) - lladdwyd mewn brwydr, 17 Mai 1945;

Dillwyn Lloyd Nicholas (1931) - lladdwyd mewn brwydr, 9 Medi 1942;

John Mortimer O’Sullivan (1941) - lladdwyd wrth hedfan mewn brwydr;

Lynn Haydn Peters (1939) - bu farw o ganlyniad i ddamwain awyren – Adran Awyr y Llynges – 31 Mai 1943;

Jacob Phillips (1934) - lladdwyd mewn brwydr, Gorffennaf 1943;

William John Richards (1933) - lladdwyd mewn brwydr ym 1940;

Andrew Edward Sims (1941) - lladdwyd mewn damwain awyren;

Samuel Arthur Raymond Tanner (1929) - lladdwyd mewn brwydr;

Emrys Thomas (1937) – wedi marw;

Herbert William Thomas (1935) - gynnwr magnelfa gwrthawyrennol - lladdwyd mewn raid yn Plymouth;

William David Ronald Walters (1937) - lladdwyd mewn brwydr, Gorffennaf 1943;

Thomas Henry Wheel (1934) - lladdwyd mewn brwydr, 16 Medi 1944;

Arthur Whitten-Brown (1939) – wedi marw;

Donald George Williams (1939) - lladdwyd o ganlyniad i ddamwain mewn brwydr ym 1945;

John Dillwyn Williams (1927) - lladdwyd gan y gelyn, Awst 1944;

Leonard Williams (1936) - lladdwyd mewn brwydr gyda'r Fyddin, 23 Gorffennaf 1944;

Sam Woodrow (1940) – lladdwyd gan y gelyn mewn brwydr, 19 Chwefror 1941.

I'r rhai ohonoch sydd â chysylltiadau personol ag unrhyw un o'r uchod, neu'n wir, i unrhyw un sydd am goffáu aberth y dynion hyn, ymunwch â ni mewn seremoni ailgysegru'r goflech hon, i'w chynnal gan Gaplan y Brifysgol, y Parchedig Nigel John, ar goridor y gorllewin Tŷ Fulton, Campws Singleton am 10:45am ar Ddydd y Cofio, 11 Tachwedd 2014.

Yr Athro Rhys Williams yw Athro Emeritws Epidemioleg Glinigol y Coleg Meddygaeth. Mae prif ddiddordebau ymchwil Rhys yn ymwneud ag epidemioleg diabetes; darparu gofal iechyd i bobl â diabetes a chyflyrau hirdymor cysylltiedig; ac epidemioleg y syndrom metabolaidd a monitro atal gordewdra ymhlith plant. Mae'n aelod o Gyngor Ymgynghorol Diabetes UK, yn ymddiriedolwr Diabetes UK ac, tan yn ddiweddar, yn Is-lywydd y Ffederasiwn Diabetes Rhyngwladol. Ar hyn o bryd mae'n brif olygydd Diabetes Voice.