Meddylwyr Mawr: cyn-fyfyriwr Percy White

Graddiodd Percy White, a hunodd ym mis Ionawr yn 96 oed, o Brifysgol Abertawe (Coleg y Brifysgol, Abertawe, fel yr oedd ar y pryd) ym 1936 gyda gradd anrhydedd dosbarth cyntaf mewn Cemeg. Cafodd Percy yrfa ddisglair yn wyddonydd atomig, a bu'n rhan o grŵp bach o wyddonwyr galluog iawn oedd yn ymwneud â'r rhaglen i ddatblygu arfau niwclear Prydain.

Dechreuodd ei yrfa yn y diwydiant metelau, ac aeth ymlaen i ddylunio cyfarpar ar gyfer gorsafoedd pŵer. Yn ystod y rhyfel, fe'i recriwtiwyd i weithio i'r llywodraeth, a bu'n gweithio ar wrthwenwyn yn erbyn arfau cemegol, ac wedyn i'r Ffatrïoedd Ordnans Brenhinol. Gwnaeth Percy gyfraniad mawr a helpodd i ddatrys y broblem o ddiffyg ffrwydron rhyfel - dyfeisiodd ddull newydd o lenwi sieliau gyda ffrwydron ffyrnig, oedd yn mecaneiddio'r broses lafurus flaenorol. Rhoddwyd patent ar y ddyfais.

Ar ôl diwedd y rhyfel, cynigiwyd swydd barhaol iddo yn un o wyddonwyr y llywodraeth, a bu'n gweithio mewn sefydliadau ymchwil ffrwydron a microbioleg, cyn cael ei ddyrchafu i Arsenal Woolwich (rhan o'r Adran Ymchwil Arfau). Yna, cafodd y dasg o ddylunio, cynhyrchu, a phrofi bom atomig i Brydain. Ym maes awyr Aldermaston ei dasg gyntaf oedd ymchwilio, dylunio, a chomisiynu offer trin hylif ymbelydrol. Heb yr offer, ni fyddai modd defnyddio defnyddiau ymbelydrol. Disgrifiwyd Percy fel 'y gwyddonydd a osododd yr egwyddorion ar gyfer adeiladu'r offer'.

Rhoddwyd ei dalentau ar waith hefyd ym maes defnydd sifil ynni niwclear. Gweithiodd ar yr adweithydd cyflym yn Dounreay, yn Caithness, gan arwain tîm o gemegwyr, metelegwyr, a pheirianwyr mewn ymchwil ar elfennau tanwydd ocsid plwtoniwm/wraniwm.

Ar ôl iddo ymddeol, bu Percy'n ymgynghorydd i Awdurdod Ynni Niwclear y DU, yn ogystal ag i'r Adran Iechyd, gan wneud nifer o gyfraniadau i ddylunio ysbytai. Arweiniodd dîm o lawfeddygon, anesthetyddion, meddygon, a pheirianwyr cemegol i astudio sut byddai gwyddoniaeth peirianneg gemegol yn gallu cefnogi meddygaeth. Y gwaith hwn sbardunodd nifer o adrannau peirianneg gemegol mewn prifysgolion i gychwyn eu gwaith yn y maes hwn.

Roedd gan Percy ddiddordeb mewn celf, cerddoriaeth, a llenyddiaeth hefyd. Hyfforddodd yn enamlwr/arlunydd, a daeth yn aelod o Gymdeithas Enamlwyr Prydain. Cyfrannodd yn rheolaidd i arddangosfeydd blynyddol y Gymdeithas, yn ogystal â chynnal sioe un dyn yn Oriel Gelf Dinas Caerwynt.

Mae coflith ar gyfer Percy ar gael yn y Guardian.