Ymchwil yn dangos sut mae babŵns cyfrwys Cape Town yn manteisio ar wendid mewn strategaeth i atal eu cyrchoedd

Mae gwyddonwyr o Brifysgol Abertawe'n rhan o dîm rhyngwladol sydd wedi dangos sut mae babŵns cyfrwys sy'n byw ar gyrion Cape Town, De Affrica, weithiau'n gallu ochrgamu'r strategaethau rheoli a roddwyd ar waith i'w hatal rhag mentro i'r amgylchedd trefol.

Baboons1"Mae cyrchoedd babŵns yn her go iawn ym mhenrhyn y Cape, De Affrica", meddai'r Athro Justin O'Rian o Brifysgol Cape Town, un o awduron astudiaeth a gyhoeddwyd gan gyfnodolyn Cymdeithas Sŵoleg Llundain, Animal Conservation, sydd wedi astudio babŵns yn y rhanbarth ers dros degawd.

"Maen nhw'n mynd i mewn i erddi ac yn dwyn o finiau, ond maen nhw hefyd yn mynd i mewn i gartrefi ac weithiau'n dwyn bwyd yn uniongyrchol oddi wrth bobl."

Er mwyn ceisio datrys y gwrthdaro hwn rhwng pobl a babŵns, mae bwrdeistref Cape Town yn cyflogi ceidwaid maes i 'gorlannu'r’ babŵns a'u cadw i ffwrdd o gyrion y ddinas. Mae'r ceidwaid yn gweithio i atal babŵns rhag nesáu at yr ardaloedd gwaharddedig drwy gyfuniad o'u presenoldeb corfforol, marcio'r ardal â pheli paent a seiniau uchel.

"Mae'r strategaeth hon yn llwyddiannus i raddau helaeth," ychwanegodd yr Athro O'Rian. Rydym wedi gweld gostyngiad sylweddol yn nifer yr anafiadau a'r marwolaethau ymysg babŵns sy'n cael eu hachosi gan bobl, ac erbyn hyn mae'r babŵns yn treulio mwy o amser mewn ardaloedd naturiol. Fodd bynnag, mae'n hanfodol ein bod yn parhau i fonitro effeithiolrwydd y strategaeth rheoli bresennol ac mae tîm Prifysgol Abertawe wedi darparu asesiad annibynnol.

Bu Gaëlle Fehlmann, sy'n ymchwilydd PhD, yn monitro un o'r heidiau o fabŵns sy'n byw ar gyrion Cape Town drwy eu dilyn ar droed, o fore gwyn tan nos.  Bu Ms Fehlmann a'i chynorthwyydd maes, Catherine Kerr-Smith, yn arsylwi ar eu hymddygiad ac yn cofnodi eu lleoliad gan ddefnyddio dyfais GPS gludadwy.

"Gwelom fod y strategaeth rheoli sydd ar waith yn effeithlon wrth leihau'r cyfnod amser mae'r babŵns yn ei dreulio mewn ardaloedd trefol. Ond, yn rhyfeddol, mae'n ymddangos bod y babŵns wedi darganfod gwendid yn y strategaeth rheoli hon ac yn manteisio ar hynny drwy wneud ymosodiadau byr ar yr eiddo masnachol a phreswyl agosaf", meddai Ms Fehlmann.

"Mae ein modelau'n dangos bod y babŵns yn osgoi ardaloedd trefol ond, yn lle hynny, eu bod yn manteisio ar leoedd sy'n agos at lochesi naturiol - fel coed - ac, yn ddiddorol yr ardaloedd lle nad yw'r ceidwaid maes babŵns yn cytuno ar y strategaeth rheoli orau i'w mabwysiadu.

Mae'n ymddangos bod y babŵns yn ymateb i anghytundebau rhwng y ceidwaid maes ac yn manteisio ar yr ansicrwydd mewn ardaloedd agos at gyrion y ddinas i gynnal cyrchoedd byr i faestrefi Cape Town.

Baboons2Mae cnydau neu wartheg erioed wedi cael eu gwarchod i amddiffyn ein hadnoddau bwyd rhag bywyd gwyllt. Ond pan fydd rhaid gwarchod dinasoedd rhag rhywogaeth â sgiliau gwybyddol uchel, megis babŵns, mae angen ymdrech fwy cydweithredol, yn enwedig consensws uwch ger cyrion y ddinas.

"Mae babŵns yn byw mewn grwpiau cymdeithasol o hyd at gant o unigolion," meddai Dr Andrew King, pennaeth SHOALgroup Prifysgol Abertawe yn y Coleg Gwyddoniaeth sy'n un o awduron yr astudiaeth.

"I fod yn llwyddiannus yn yr amgylchedd cymdeithasol hwn sy'n newid drwy'r amser, mae angen i unigolion gydlynu symudiadau, meithrin cysylltau ac ymateb yn strategol i eraill a rhyngweithio â nhw."

Efallai nad yw'n syndod, felly, fod yr haid o fabŵns yn defnyddio'r un sgiliau i asesu consensws (neu ddiffyg consensws) y ceidwaid maes ynghylch strategaethau rheoli ger cyrion y ddinas, ac i ymateb yn strategol i hyn.

Gan fod y tîm ymchwil wedi nodi'r gwendid, gall y tîm rheoli yn Cape Town weithio i'w unioni drwy sicrhau lefel uwch o gonsensws rhwng y ceidwaid maes ynghylch rheoli babŵns ar gyrion y ddinas. Y nod yw lleihau cyrchoedd babŵns i winllannau ac ardaloedd trefol ymhellach a'u cadw o fewn Parc Cenedlaethol Table Mountain.

Cam nesaf y tîm ymchwil fydd mesur y risgiau a'r gwobrau sy'n gysylltiedig â chyrchoedd drwy ddefnyddio coleri olrhain ar y gwrywod er mwyn gwella'n dealltwriaeth o sut a pham mae cyrchoedd yn datblygu.

Dillynwch y ddolen y weld y papur, "Adaptive space use by baboons (Papio ursinus) in response to management interventions in a human-changed landscape", a gyhoeddwyd yn Animal Conservation.