Ffisegwr CERN clodfawr yn agor labordai Gwyddoniaeth newydd gwerth £3m y Coleg Gwyddoniaeth

Dychwelodd un o raddedigion mwyaf enwog Prifysgol Abertawe i’w hen goleg yr wythnos hon (dydd Mercher, Medi 26) i agor labordai ac ystafelloedd addysgu newydd o’r radd flaenaf sy’n werth £3miliwn i addysgu’r genhedlaeth nesaf o wyddonwyr.

Prof Lyn Evans Graddiodd yr Athro Lyn Evans CBE FRS, a arweiniodd y prosiect rhyngwladol i adeiladu’r Peiriant Gwrthdaro Hadron Mawr (LHC) yn CERN, o Brifysgol Abertawe gyda gradd dosbarth cyntaf mewn Ffiseg yn 1966 a’i PhD yn 1970.

Fel Arweinydd Prosiect yr LHC yn CERN – y Sefydliad Ewropeaidd ar gyfer Ymchwil Niwclear – chwaraeodd ran ganolog yn y gweithredoedd yn ystod y cyfnod adeiladu a chomisiynu, i ddechreuad yr LHC ar Fedi 10, 2008.

Ymwelodd yr Athro Evans â Choleg Gwyddoniaeth y Brifysgol i agor cyfres o labordai gwyddoniaeth ac ystafelloedd addysgu a ailwampiwyd yn ddiweddar sydd wedi’u lleoli yn Adeilad Wallace.

Mae’r cyfleuster, sy’n cynnwys labordai Ffiseg, labordai Gwyddor Fiolegol, labordai Daeareg, labordy addysgu grŵp newydd ac ystafelloedd TG, wedi eu hailwampio fel rhan o ymrwymiad parhaus y Brifysgol i wella’r amgylchedd addysgu a dysgu.

Mae’r labordai’n cynnwys ystod lawn o gyfleusterau clyweledol sy’n gallu trosglwyddo allbwn o amrywiaeth o ffynonellau gan gynnwys microsgopau, cyfrifiaduron personol, chwaraewyr DVD/Fideo ac unedau delweddu/camera i sawl sgrin plasma.

Mae’r cyfleusterau’n cydymffurfio â holl ofynion y Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Anabledd ac yn cynnwys Dolenni Sefydlu i fyfyrwyr ag anawsterau clywed a meinciau addasadwy i fyfyrwyr anabl.   

Mae’r gwaith ailwampio wedi arwain at gyfleusterau sydd wedi’u huwchraddio’n sylweddol i addysgu lefel uwch o dechnegau a sgiliau labordy trosglwyddadwy.

Prof Lyn Evans Meddai’r Athro Evans, a wnaed yn Gymrawd Anrhydeddus o’r Brifysgol yn 2002: “Mae’n anrhydedd derbyn y gwahoddiad hwn i agor labordai a chyfleusterau addysgu newydd y Coleg, yn y Brifysgol lle y gwnes i astudio fel myfyriwr israddedig fy hun a lle y dechreuais i fy ymchwil ffiseg a’m llwybr gyrfa fy hun – llwybr a wnaeth fy arwain yn y pendraw at CERN a’r cyfle i weithio gydag un o arbrofion mwyaf a mwyaf cyffrous y byd gyda’r LHC.

“Rydw i wir yn gobeithio y bydd buddsoddiad hwn mewn dysgu ac addysgu ffisegwyr presennol Abertawe a’i ffisegwyr yn y dyfodol yn arwain at ganlyniadau gwych.”

Meddai’r Athro Steve Wilks, Pennaeth y Coleg Gwyddoniaeth ym Mhrifysgol Abertawe: “Mae’r Athro Lyn Evans yn cynrychioli gwir ystyr rhagoriaeth ymchwil fyd-eang, y mae’r Coleg a’r Brifysgol yn ymdrechu amdani trwy’r amser.  

“Roedd hi’n fraint wirioneddol ei groesawu unwaith eto i Abertawe,  i agor ein labordai a’n hystafelloedd addysgu newydd i israddedigion. Bydd y cyfleusterau gwell hyn yn addysgu’r hyn a fydd, gobeithio, y genhedlaeth nesaf o wyddonwyr o safon fyd-eang – ac rwy’n sicr y bydd llawer ohonynt yn cael eu hysbrydoli gan y cyn-fyfyriwr hwn a astudiodd yma yn Abertawe a’i lwyddiannau.”

Gwnaed y gwaith o ailwampio’r labordai a’r ystafelloedd addysgu’n bosib trwy raglen gyfalaf y Brifysgol, y Coleg Gwyddoniaeth, a rhodd hael i’r Adran Ffiseg gan Dr Gethin Morgan Lewis FRSE, ffisegwr enwog a fagwyd yn  Ystalyfera yng Nghwm Tawe ac a gafodd ei addysg yng Ngholeg Aberhonddu.

Gweithiodd Dr Lewis, a fu farw ym mis Chwefror 2009, ar radar yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn y 1960au fe oedd un o arloeswyr y grŵp ffiseg ronynnol arbrofol ym Mhrifysgol Glasgow, lle parhaodd â’i waith tan ei ymddeoliad fel uwch-ddarlithydd yn 1979.  Trwy ei ymchwil ffiseg ronynnol, roedd gan Dr Lewis gysylltiadau agos â CERN ac roedd yn Gymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin.

Yn dilyn agoriad cyfleusterau’r Coleg, rhoddodd yr Athro Evans sgwrs yng Nghaffi Gwyddoniaeth Abertawe ar y pwnc ‘Y Peiriant Gwrthdaro Hadron Mawr yn CERN’, yng Nghanolfan Dylan Thomas y ddinas.

Cafodd yr LHC, a leolir yn CERN yn Genefa, y Swistir, mewn twnnel enfawr dan y ddaear â chylchedd o 27km ar y ffin rhwng Ffrainc a’r Swistir, ei adeiladu dros gyfnod o 10 mlynedd am gost o biliynau o bunnoedd. 

Mae’r LHC yn cynhyrchu gwrthdrawiadau proton-proton ar y grymoedd uchaf a astudiwyd hyd yn hyn. Mae’r rhain yn creu, mewn rhanbarth bach iawn, gyflyrau’r bydysawd cynnar, biliynfed o eiliad ar ôl y ‘Glec Fawr’.

Meddai cyd-drefnydd Caffi Gwyddoniaeth Abertawe, yr Athro Chris Allton, o Adran Ffiseg Prifysgol Abertawe: “Hoffwn dalu teyrnged i Dr Lewis am ei rodd hael dros ben, a fu’n hanfodol yn y broses o ailwampio’r labordy Ffiseg.

“Roedd hefyd yn wych cael ffisegwr mor enwog â’r Athro Evans yma i agor y labordai a’r llefydd addysgu, ac roedd hi’n wych ei groesawu yma i siarad yng Nghaffi Gwyddoniaeth Abertawe.

“Mewn blynyddoedd i ddod, bydd ein myfyrwyr Ffiseg yn cael eu hysbrydoli’n fawr pan fyddant yn gweld y plac ar y wal ac yn gwybod mai yma yn Adran Ffiseg y Brifysgol hon yr astudiodd yr unigolyn a aeth ymlaen i adeiladu’r Peiriant Gwrthdaro Hadron Mawr fel myfyriwr israddedig, yn union fel y byddan nhw’n astudio yma."


I weld galeri lluniau o agoriad swyddogol y cyfleuster ewch i  http://www.flickr.com/photos/swanseauniversity/sets/72157631634612807/.

Bydd ffilm o sgwrs yr Athro Evans yng Nghaffi Gwyddoniaeth Abertawe ar gael yn fuan ar orsaf Prifysgol Abertawe ar YouTube, y gellir ei chanfod yma http://www.youtube.com/swanseaunivideo.